کیوریتوری چیست؟ از انتخاب و مراقبت تا ساختن یک روایت

واژه‌هایی مثل «کیوریت»، «کیوریتور» و «Curated» در سال‌های اخیر بیشتر از گذشته در هنر، طراحی، مد، موسیقی و حتی فروشگاه‌ها دیده می‌شوند. گاهی این واژه صرفاً به معنی «چند چیز خوب که با سلیقه انتخاب شده‌اند» به کار می‌رود؛ اما مفهوم کیوریتوری در اصل بسیار عمیق‌تر از یک انتخاب زیباشناسانه است.

کیوریتوری درباره‌ی انتخاب است، اما فقط انتخاب نیست. درباره‌ی شناخت، مراقبت، ایجاد ارتباط میان اشیا، ساختن زمینه و در نهایت شکل‌دادن به نحوه‌ای است که مخاطب یک مجموعه را می‌بیند و درک می‌کند.

کیوریتور یعنی چه؟

واژه‌ی Curator از واژه لاتین cūrātor می‌آید؛ به معنای کسی که مراقبت می‌کند، سرپرستی می‌کند یا مسئول نگهداری چیزی است. ریشه‌ی آن نیز به فعل cūrāre، یعنی مراقبت و رسیدگی، برمی‌گردد. Merriam-Webster نخستین کاربرد ثبت‌شده این واژه در انگلیسی را به قرن هفدهم نسبت می‌دهد.

این ریشه هنوز برای فهم مفهوم کیوریتوری مهم است: کیوریتور در اصل کسی نیست که فقط «انتخاب می‌کند»؛ بلکه نسبت به آنچه انتخاب کرده مسئولیت دارد.

Tate در تعریف ساده خود، کیوریتور را فردی معرفی می‌کند که در موزه یا گالری مسئول مدیریت مجموعه‌ای از آثار هنری یا اشیاست.

اما فعالیت کیوریتور امروز از نگهداری فیزیکی یک مجموعه فراتر می‌رود.

کیوریتور فقط انتخاب‌کننده نیست

Victoria and Albert Museum تعریف جالبی از نقش کیوریتور ارائه می‌کند: کیوریتور به مردم کمک می‌کند جهان را از طریق اشیا بفهمند. انتخاب اینکه چه چیزی وارد مجموعه شود، چگونه نمایش داده شود و چه روایتی پیرامون آن شکل بگیرد، بخشی از این مسئولیت است.

بنابراین می‌توان چند فعالیت را در قلب کیوریتوری دید:

• پژوهش و شناخت

• انتخاب

• نگهداری و مستندسازی

• ایجاد ارتباط میان آثار یا اشیا

• تفسیر

• ارائه و نمایش

• ساختن یک زمینه یا روایت برای مخاطب

شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM) نیز در استانداردهای حرفه‌ای خود موضوعاتی مانند انتخاب و ورود اشیا به مجموعه، مستندسازی، توصیف، اصطلاح‌شناسی، مدیریت مجموعه و حفاظت را بخشی از فعالیت حرفه‌ای موزه‌ها می‌داند.

این یعنی کیوریتوری در معنای حرفه‌ای خود، ترکیبی از دانش، انتخاب و مسئولیت است.

تفاوت کیوریت با «گلچین کردن» چیست؟

فرض کنیم کسی ده شیء را صرفاً چون از نظر او زیبا هستند کنار یکدیگر قرار دهد.

این یک انتخاب است؛ اما الزاماً کیوریتوری نیست.

در یک فرایند کیوریتوری، پرسش مهم‌تر این است:

چرا این شیء انتخاب شده است؟

و بعد:

چرا کنار این اشیای دیگر قرار گرفته؟
چه ارتباطی میان آن‌ها وجود دارد؟
این انتخاب چه چیزی را آشکار می‌کند؟
و مخاطب قرار است از مواجهه با این مجموعه چه چیزی دریافت کند؟

به همین دلیل، کیوریتوری فقط درباره اشیای منفرد نیست؛ درباره رابطه میان اشیا و زمینه‌ای است که برای دیدن آن‌ها ساخته می‌شود.

در نمایشگاه «Design Across Time» در Cooper Hewitt، بیش از صد اثر از یک مجموعه بسیار بزرگ طراحی بر اساس محورهای موضوعی مشخص انتخاب و دوباره در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. نتیجه صرفاً نمایش تعدادی «طرح خوب» نیست؛ چیدمان موضوعی، راهی مشخص برای نگاه‌کردن به مجموعه پیشنهاد می‌کند.

انتخاب، خودش یک موضع است

هر بار که چیزی انتخاب می‌شود، چیزهای دیگری کنار گذاشته می‌شوند.

به همین دلیل معیار اهمیت پیدا می‌کند.

Cooper Hewitt در پروژه «Acquired!» نشان می‌دهد که حتی معیارهای ورود آثار به یک مجموعه طراحی ثابت و ابدی نیستند. مجموعه در طول زمان تغییر می‌کند و انتخاب آثار جدید می‌تواند بازتاب‌دهنده تعریف در حال تحول از طراحی و مسائل زمانه باشد.

این نکته برای فهم کیوریتوری بسیار مهم است:

یک مجموعه فقط از چیزهایی که در آن هستند تعریف نمی‌شود؛ از معیار انتخاب آن‌ها نیز تعریف می‌شود.

پس یک کیوریتور خوب فقط نمی‌تواند بگوید «من این را دوست داشتم». باید بتواند توضیح دهد:

چرا این اثر ارزش حضور در این مجموعه را دارد؟

کیوریتوری و طراحی

اگر کیوریتوری را فقط به نقاشی و آثار گالری محدود کنیم، بخش بزرگی از کاربرد امروز آن را از دست می‌دهیم.

موزه‌های طراحی مانند Cooper Hewitt مجموعه‌هایی شامل طراحی محصول، معماری، گرافیک، مد، منسوجات و طراحی دیجیتال دارند و در ارائه این آثار، انتخاب، دسته‌بندی، پژوهش و روایت نقش اساسی ایفا می‌کند.

در طراحی، یک شیء را می‌توان از زوایای مختلف بررسی کرد:

فرم آن چگونه شکل گرفته؟
چه مسئله‌ای را حل می‌کند؟
چرا این متریال انتخاب شده؟
چگونه ساخته شده؟
در چه زمینه اجتماعی یا فرهنگی شکل گرفته؟
آیا نوع تازه‌ای از استفاده یا تجربه را پیشنهاد می‌کند؟

بنابراین یک شیء طراحی‌شده می‌تواند نه فقط به‌خاطر ظاهرش، بلکه به دلیل منطق پشت تصمیم‌هایش ارزش انتخاب‌شدن پیدا کند.

پس Curated در یک فروشگاه یعنی چه؟

کاربرد فعل curate امروز از موزه فراتر رفته و می‌تواند به انتخاب و سازمان‌دهی آگاهانه آثار، محتوا یا چیزهای دیگر برای ارائه اشاره کند.

اما همین گسترش باعث شده گاهی «Curated» فقط تبدیل به صفتی جذاب برای تبلیغات شود.

اگر قرار باشد استفاده از این واژه معنای واقعی داشته باشد، یک مجموعه کیوریت‌شده باید بتواند از خودش بپرسد:

معیار ما چیست؟

اگر تقریباً هر محصول زیبا بتواند وارد مجموعه شود، واژه کیوریت عملاً اهمیت خود را از دست می‌دهد.

کیوریت در حسی‌نو

در حسی‌نو، کیوریت‌کردن به معنای جمع‌کردن تعدادی شیء زیبا در کنار یکدیگر نیست.

حسی‌نو اشیایی را طراحی، توسعه، بازآفرینی یا انتخاب می‌کند که در فرم، متریال، کیفیت ساخت، جزئیات، عملکرد و ایده دلیلی برای حضور داشته باشند. یک شیء برای ورود به حسی‌نو باید از مجموعه‌ای از معیارها عبور کند: ایده، فرم، ساخت، متریال، جزئیات، کیفیت و تجربه.

زیبایی بخشی از این فرایند است، اما به‌تنهایی کافی نیست.

یک شیء ممکن است زیبا باشد و برای حسی‌نو انتخاب نشود.

ممکن است ایده‌ای ارزشمند داشته باشد اما کیفیت ساخت آن هنوز به سطح مورد انتظار نرسیده باشد.

و گاهی ممکن است یک اثر ظرفیت حضور در حسی‌نو را داشته باشد، اما پیش از آن به توسعه، بازنگری یا همکاری بیشتر با طراح و سازنده نیاز داشته باشد.

به همین دلیل در حسی‌نو، انتخاب‌شدن همیشه پایان مسیر نیست؛ گاهی آغاز توسعه یک شیء است.

چرا این شیء؟

شاید بتوان تمام فرایند کیوریت حسی‌نو را در همین پرسش خلاصه کرد:

چرا این شیء؟

چرا این فرم؟
چرا این متریال؟
چرا این روش ساخت؟
چرا این جزئیات؟
و مهم‌تر از همه: این شیء چه چیزی به تجربه‌ی زندگی با اشیا اضافه می‌کند؟

اگر پاسخ این پرسش‌ها فقط «چون زیباست» باشد، هنوز چیزی کم است.

حسی‌نو قرار نیست مجموعه‌ای از اشیایی باشد که تنها یک سلیقه بصری مشترک دارند. هدف این است که هر شیء، حتی اگر زبان فرمی متفاوتی داشته باشد، دلیلی قابل دفاع برای انتخاب‌شدن داشته باشد.

کیوریتوری؛ هنر انتخاب یا مسئولیت انتخاب؟

شاید بهتر باشد کیوریتوری را نه «هنر خوب انتخاب‌کردن»، بلکه مسئولیت انتخاب‌کردن بدانیم.

کیوریتور میان تعداد زیادی امکان تصمیم می‌گیرد چه چیزی دیده شود، چگونه دیده شود و در چه زمینه‌ای قرار بگیرد.

این تصمیم می‌تواند نگاه مخاطب به یک اثر، مجموعه یا حتی یک شیء روزمره را تغییر دهد.

و شاید ارزش واقعی کیوریتوری همین‌جا شکل بگیرد:

نه در اینکه چیزهای بیشتری مقابل ما قرار دهد؛
بلکه در اینکه کمک کند چیزهای کمتری را، دقیق‌تر ببینیم.

منابع و مطالعه بیشتر

• Merriam-Webster — Curator؛ تعریف و ریشه واژه.

• Tate — Curator؛ تعریف نقش کیوریتور در موزه و گالری.

• Victoria and Albert Museum — How to get a job in a museum: Curator؛ درباره انتخاب، نمایش و روایت اشیا.

• International Council of Museums (ICOM) — استانداردها و راهنماهای مدیریت و مستندسازی مجموعه‌ها.

• Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum — Acquired! Shaping the National Design Collection.

• Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum — Design Across Time: Exploring the Smithsonian’s Design Collection.